ABD Ticaret Bakanlığı'nın Hollandalı çip devi ASML'ye yönelik EUV ekipman iddiası, yarı iletken sektörünü yeniden sarstı. Mesele teknik bir ihracat ihlalinden çok daha büyük: Çin, bu şirketin 2026 gelirinin yüzde yirmisi.
Haziran 2026'nın son haftasına girerken yarı iletken dünyası yeniden bir gerilim dalgasıyla sarsıldı. ABD Ticaret Bakanlığı, Hollandalı çip ekipmanı üreticisi ASML'ye ilişkin ciddi bir endişesini resmen kayıt altına aldı: Washington'a göre, EUV (Extreme Ultraviolet) litografi sistemlerine ait transport ekipmanı ve bileşenlerin Çin'e ulaştığına dair belgelenmiş kanıtlar mevcuttu. ASML ise herhangi bir EUV makinesi ya da EUV'ya özgü parça ihraç etmediğini kararlılıkla reddetti. Ne var ki mesele bu inkâr ve iddia diyalektiğinin çok ötesine geçti; piyasalar için asıl soru şu: Bu şirketin Çin'deki 20 milyar euroluk gelir tabanı ne kadar dayanıklı?
EUV litografi makineleri, bugün itibarıyla yalnızca ASML tarafından üretilen ve 3 nanometre altı çip üretiminin olmazsa olmazı olan sistemlerdir. Bu makinelerin Çin'e ihracatı, ilk Trump yönetimi döneminde getirilen kısıtlamalar çerçevesinde yıllardır yasaklı. ASML, söz konusu yasağa uyduğunu açıklarken ABD'nin öne sürdüğü kanıtlar, EUV bileşen nakliye ekipmanı ve parçaların Çin'deki varlığına işaret eden belgeler, tartışmanın boyutunu değiştirdi. Reuters ve Financial Times'ın aktardığı bilgilere göre ABD Ticaret Bakanlığı, bu konuyu Hollanda hükümeti ve ASML ile diplomatik kanallardan paylaştı; Hollanda hükümeti ise ABD'nin önerdiği ek kısıtlamaları iç işlere müdahale olarak nitelendirerek resmî itirazını iletti.
EUV tartışması sürerken Hollanda hükümeti Haziran 2026 başında ayrı ama bağlantılı bir adım attı: ASML'nin Çin'e sattığı 1970i ve 1980i model DUV (Deep Ultraviolet) immersion litografi sistemleri için lisans zorunluluğu getirildi. Yeni düzenleme yalnızca yeni satışları değil, daha önce teslim edilen makinelerin bakım, yedek parça ve yazılım güncellemelerini de kapsıyor. Bu, ASML'nin Çin operasyonunu geriye dönük biçimde kısıtlayan bir mekanizma: Çinli müşteriler artık mevcut makinelerini bile tam kapasite çalıştıramayabilir. ABD Kongresi'nde Nisan 2026'da ilk okuması yapılan ve Dışişleri Komitesi'nden geçen MATCH (Multilateral Alignment of Technology Controls on Hardware) Yasası ise tüm DUV immersion satışlarını yasaklamayı öngörüyor; müttefik ülkelere 150 günlük uyum süresi tanınıyor.
ASML'nin 2025'te toplam gelirinin yüzde 33'ü Çin'den geldi. Şirket bu oranın 2026'da yüzde 20'ye gerileyeceğini öngörüyor, ama bu bile 6-7 milyar euroluk bir maruz kalım anlamına geliyor.
2025 yılında ASML, toplam 32,67 milyar euro gelir kaydetti; bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 16 büyüme. Bu gelirin yüzde 33'ü, yani yaklaşık 10,8 milyar euro, Çin'den elde edildi. Şirket, 2026 yıl geneli için 34-39 milyar euro bandında bir satış hedefi koydu ve Çin'in pay içindeki ağırlığının yüzde 20 düzeyine ineceğini tahmin ediyor. Kaba bir hesapla bu yine 7-8 milyar euroluk bir Çin geliri demek. DUV kısıtlamalarının tam anlamıyla yürürlüğe girmesi ve MATCH Yasası'nın Kongre'den geçmesi halinde söz konusu rakamın ciddi biçimde aşağı revize edilmesi kaçınılmaz.
Bu tablonun arka planında, Aralık 2025'te Reuters'ın duyurduğu kritik bir gelişme yatıyor: Çinli araştırmacılar, eski ASML mühendislerinin de katılımıyla yerli bir EUV litografi makinesi prototipi geliştirdi. Prototip, seri üretime henüz hazır değil; ancak bu adım Pekin'in teknolojik bağımsızlık stratejisinin somut bir ürünü. Nikkei Asia ve Bloomberg'in aktardığı analizlere göre Çin, kısa vadede SMIC başta olmak üzere kendi fabrikalarını eski nesil DUV makinelerle ayakta tutmaya çalışırken orta vadede yerli EUV'ya yatırım yapıyor. Bu iki katmanlı strateji, Batılı ihracat kısıtlamalarının kalıcı bir çözüm olmadığını gösteriyor.
ASML hissesi, 2025 yılı boyunca güçlü bir performans sergiledi; yıl sonuna doğru tarihi zirvelere ulaştı. Motley Fool ve CNBC verilerine göre analistlerin büyük çoğunluğu hisseye 'Güçlü Al' notu biçiyor. EUV'daki büyüme beklentisi sağlam: Yapay zeka odaklı ileri mantık çipleri ve DRAM talebinin 2026-2027'de yeni yatırım dalgasını tetikleyeceği öngörülüyor. Ancak Çin kaynaklı bir gelir şoku, özellikle DUV'un tamamen kısıtlanması senaryosunda, hisse senedinin iskonto oranlarını hızla yeniden fiyatlayabilir. Kurumsal yatırımcılar için öncelikli izleme listesinde şu başlıklar yer alıyor: MATCH Yasası'nın Kongre'deki seyri, Hollanda lisans başvurularına verilen onay oranları ve ASML'nin Çin dışında, özellikle Tayvan, Güney Kore ve ABD, yeni kapasite siparişleri.
Bu kriz, yalnızca ASML'yi ilgilendirmiyor. Litografi ekipmanının tedarik zincirinde yer alan Japon Carl Zeiss ortakları, Cymer lazer sistemleri ve Hollandalı alt tedarikçiler de dolaylı baskıyla karşı karşıya. Öte yandan Çin'e çip satan Samsung, SK Hynix ve TSMC gibi devler de ekipman erişimindeki kısıtlamaların Çin'deki ortak fabrikalarına nasıl yansıyacağını yakından izliyor. Küresel çip ekipmanı pazarının bu denli yoğun biçimde jeopolitik kısıtlara tabi tutulması, sektörde uzun vadeli bir arz-talep dengesizliğine zemin hazırlıyor ve bu dengesizlik nihayetinde çip fiyatlarına, dolayısıyla tüketici elektroniği, otomotiv ve savunma sektörlerine, yansıma potansiyeli taşıyor.
■ MİZAN HABER
AB'nin şeffaflık kuralları, yapay zeka ile üretilen veya değiştirilen içeriğe otomatik tespit edilebilir işaret koyulmasını zorunlu kılıyor. Yükümlülük, medya iş akışlarını doğrudan etkiliyor.
AB Yapay Zeka Yasası, 2 Aralık 2026'dan itibaren rıza dışı cinsel içerikli materyal ve çocukların cinsel istismarı materyali üreten sistemleri doğrudan yasaklıyor.
Şanghay fabrikasından Temmuz'da 93.579 araç çıktı; yıllık artış yüzde 37,85. Aynı ay Leapmotor 101.267 adetle ikinci kez Tesla'nın Çin rakamını geçti.