Hazine'nin Görünmez Faturası: KÖI Projelerinde Kur Riskinin Gerçek Bedeli

Türkiye'nin son on beş yılda hayata geçirdiği büyük ölçekli kamu-özel ortaklığı (KÖI) projeleri, köprülerden otoyollara, şehir hastanelerinden havalimanlarına uzanan geniş bir portföy oluşturdu. Bu projelerin finansman mimarisinde yer alan dövize endeksli garanti mekanizmaları ise başlangıçta görünmez gibi duran bir kur riskini zamanla Hazine'nin bilançosunun merkezine taşıdı. Türk lirasının son yıllarda yaşadığı derin değer kayıpları bu riski somut ve ölçülebilir bir yüke dönüştürdü.

Garanti Mekanizması Nasıl Çalışıyor

Yap-İşlet-Devret (YİD) ve Yap-Kirala-Devret (YKD) modellerinde özel sektör ortağına sunulan en kritik güvence, minimum gelir garantisidir. Otoyol ve köprü projelerinde bu garanti belirli bir araç geçiş sayısına, hastane projelerinde ise hizmet kullanım bedeline bağlanıyor. Sözleşmeler Türk lirası cinsinden değil, euro ya da dolar cinsinden yapılandırıldığından, gerçekleşen kullanım garantinin altında kaldığında Hazine'nin tazmin yükümlülüğü hem sözleşmedeki açıkla hem de o tarihten bu yana kurun aldığı mesafeyle birlikte büyüyor.

Paturkey ve Nordic Monitor gibi yayınların aktardığı verilere göre, bazı köprü projelerinde fiili geçiş sayısı verilen garantinin yüzde dokuzunun bile altında kalmış. Bir köprüde yıllık 16,4 milyon araç geçişi öngörülürken gerçekleşen rakamın 1,5 milyonun altında olduğu dönemler yaşandı. Bu açıkta kalan her araç başına Hazine yaklaşık 55 dolar ödüyor; lira üzerinden hesaplandığında bu rakam kurla orantılı biçimde genişliyor.

Rakamların Dili: Karayolları ve Hastane Ödemeleri

Karayolları Genel Müdürlüğü kanalıyla yapılan geçiş garantisi ödemeleri 2019-2024 döneminde toplamda 273 milyar TL'ye ulaştı. Bütçe öngörülerine göre 2025-2027 döneminde yapılacak ek ödemeler yaklaşık 328,7 milyar TL daha olacak. Tek başına 2026 yılı için ayrılan ödeneğin 101,3 milyar TL, 2027 için ise 125 milyar TL olduğu görülüyor. Şehir hastaneleri tarafında tablo daha da çarpıcı: 2025 yılında 17 şehirdeki 18 hastane için ödenen kamu kaynağı 111,1 milyar TL'yi geçti, 2018'den bu yana birikimli ödeme ise 327 milyar TL eşiğini aştı. Sağlık Bakanı Fahrettin Koca'nın 2024 yılındaki TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu açıklamasına göre, şehir hastaneleri için 25 yılın tamamında yapılabilecek maksimum toplam ödeme 322 milyar euro olarak hesaplanıyor.

Bir köprüde yıllık 16,4 milyon araç öngörülürken gerçekleşen sayı 1,5 milyonun altında kaldı. Her açık araç başına Hazine yaklaşık 55 dolar ödüyor ve bu rakam kurla birlikte büyüyor.

Kur Riskine Maruz Kalma Nasıl Ölçülüyor

Kamu finansmanı literatüründe KÖI projelerindeki döviz garantilerinin yarattığı risk, koşullu yükümlülük (contingent liability) kategorisinde değerlendiriliyor. Bu yükümlülükler bütçe kanunlarında doğrudan yer almadığından, muhasebeleştirilmeleri çoğunlukla fiilen ödeme yapıldıktan sonra gerçekleşiyor. IMF ve Dünya Bankası'nın kamu borç sürdürülebilirlik analizlerinde koşullu yükümlülüklerin merkezi hükümet brüt borcuna eklenmesi gerektiği vurgulansa da Türkiye'de açıklanan istatistikler bu bütünleşik görünümü her zaman sunmuyor. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın web sitesindeki kamu finansmanı istatistikleri, garantili borç stokunun alt kalemlerini gösterse de döviz garantilerinin yıl içindeki piyasa değeri değişiminin anlık takibine henüz tam olarak imkan tanımıyor.

Delta: Kurun Her Hareketi Faturayı Değiştiriyor

Analistlerin kullandığı temel ölçüm yaklaşımı, sözleşme değerinin kur duyarlılığını hesaplamaktır. Sözleşme bedeli eurocinsindeyse ve garanti kapsamındaki yükümlülük örneğin 1 milyar euro ise, euronun TL karşısında yüzde on değer kazanması Hazine'nin TL cinsinden yükünü otomatikman yüzde on artırıyor. Aynı mantıkla, KÖI portföyünün tamamındaki döviz cinsinden yükümlülükler toplanıp kur senaryolarına tabi tutulduğunda, yüzde yirmi ila otuz arasındaki bir kur şokunun birkaç yüz milyar TL ek yük yaratabileceği görülüyor. Bazı bağımsız analistler bu tür hesaplamaları olası bütçe açığı senaryolarına dahil ederek şeffaflık açığına dikkat çekiyor.

Uluslararası Karşılaştırma ve Yapısal Çözüm Tartışması

Lexology ve Mondaq'ta yer alan hukuk analizi yazıları, Türkiye'nin KÖI hukuki çerçevesinin son dönemde kısmen revize edildiğine işaret ediyor. Hazine'nin yeni projelerde daha az yatırım garantisi verme eğiliminde olduğu, buna karşın kullanım garantilerinin (volume guarantees) özellikle otoyol ve havalimanı sektöründe yaygın kalmaya devam ettiği belirtiliyor. Dünya Bankası PPP Bilgi Merkezi'nin Türkiye profili ise ülkenin 2000'lerin başından bu yana dünyanın en aktif PPP pazarlarından biri konumunda olduğunu, ancak şeffaflık ve raporlama standartlarının geliştirilmesinin gündemde kalmaya devam ettiğini kayıt altına alıyor. Lira cinsinden endeksleme ya da her iki tarafın kur riskini paylaşmasını öngören hibrit sözleşme yapılarına geçiş, hem yatırımcı güveni açısından hem de Hazine'nin bilanço yönetimi açısından tartışılmaya devam ediyor.

Yatırımcı İçin Ne Anlama Geliyor

Hazine'nin koşullu döviz yükümlülüklerinin büyüklüğü, kamu borç sürdürülebilirliğini değerlendiren yerli ve yabancı analistlerin radarında giderek daha fazla yer buluyor. KÖI garantilerinden kaynaklanan bütçe açığı baskısı, faiz dışı harcama hedeflerinin tutturulmasını güçleştiriyor ve bu durum Türkiye'nin genel risk primini doğrudan etkiliyor. Öte yandan, yüksek enflasyon ortamında TL değer kaybetmeye devam ettiği sürece döviz cinsinden sözleşmeli garantilerin bütçe maliyeti nominal olarak artmaya devam edecek. Bu tablo, altyapı yatırımlarını izleyen portföy yöneticileri için bir izleme değişkeni olmaktan çıkıp doğrudan bir risk faktörüne dönüşmüş durumda.

■ MİZAN HABER