Vergi Tesvikiyle Hızlanan Enerji Verimliliği: Cari Açığı Kim Kapatacak?

Türkiye'nin dış dengesinde enerji kaleminin ağırlığını herkes biliyor; ne var ki rakamlar her seferinde çarpıcı çıkıyor. Merkez Bankası verilerine göre 2025 yılının tamamında cari işlemler açığı yaklaşık 25 milyar dolar olarak gerçekleşti. Enerji ithalatini bu denklemden çıkardığımizda tablo tersine dönüyor: enerji hariç Türkiye 10 milyar doları aşkın dış fazla veriyor. Başka bir deyişle cari açığın tamamına yakın bölümü, küresel fiyat dalgalanmalarına son derece duyarlı bir tek kaleme, yani ithal yakıta bağlı. Nisan 2026 itibarılyla son 12 aylık enerji net açığının 47 milyar dolara yaklaşması bu kısır döngüyü en net biçimde ortaya koyan göstergedir.

Planı Büyüklestiren Teşvik Paketi

Ocak 2024'te Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar'ın imzasıni taşıyan Enerji Verimliliği Stratejisi ve 2. Ulusal Eylem Planı (2024-2030), 10 stratejik hedef ve 23 alt hedefle hayata geçti. Planın toplam yatırım büyüklüğü 20,2 milyar dolar; 2040'a kadar olacak birikmiş tasarrufların ise 46 milyar doları bulacağı hesaplanıyor. Peki bu büyük hedef nasıl finanse edilecek? Cevap büyük ölçüde mayıs 2025'te yenilenen Yatırımlarda Devlet Yardımları sisteminde saklı. 9903 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı'nin altına imza atıldığı günlerde, teşvik paketi enerji verimliliği yatırımlarını on sıraya taşıdı: yüzde 60'a kadar vergi indirimi, gümrük vergisi muafiyeti, KDV istisnası ve beraberinde 5 yıla kadar faiz desteği. 2026 yılı için toplam teşvik bütçesinin 50 milyar Türk lirasına çıkacağı açıklandı; bu rakam 2025'e göre yüzde 58 artıyor.

Sanayi ve Konuttan Yatırım Dalgasi

Enerji yoğunluğunu düşürmede önceki planın da kayda değer başarıları var. Ilk eylem planinda Türkiye 8,5 milyar dolar yatırım yaptı, 70 milyon ton emisyon tasarrufu sağladı ve 45 bin istihdam yarattı. Daha dikkat çekici olan ise IEA istatistiklerine yansıma biçimi: Türkiye, enerji yoğunluğunu 2021 ve 2022'de ard arda iki yıl en fazla iyileştiren iki ülkeden biri oldu; 2022'de küresel ortalama yüzde 2'de kalırken Türkiye yüzde 6,2'lik düşüş yakalamis. Bütçe teşvik yapısı bu momentumu koruyacak şekilde kurgulandı. KOSGEB'in KOBi Enerji Verimliliği Destek Programı da sanayi alt tabanini harekete geçirmeye çalışıyor: küçük ve orta ölçekli işletmeler hibe ve ucuz kredi bileşiminden yararlanabiliyor. Büyük holdinglerin yanında konut sektöründe de talep artışı gözlemleniyor. Binaların birincil enerji tüketimindeki payın düşürülmesi hem sanayi hem tesis yöneticileri için işletme maliyeti avantajına dönüşüyor.

Enerji hariç hesaplandıkta Türkiye 10 milyar doları aşkın dış fazla veriyor. Cari açığın neredeyse tamamı tek bir kaleme, yani ithal yakıta dayanıyor.

Cari Açığa Gercekci Katkı Ne Kadar?

Enerji verimliliği yatırımlarının cari açığa doğrudan katkisi, uzmanların önemle vurguladığı bir konudur. 2024-2030 planı, 2030 itibarılyla birincil enerji tüketimini yüzde 16 azaltmayı öngöriyor. Bu hedefe ulaşıldığında yaklaşın 20 milyar dolarlık kümülatif enerji ithalat tasarrufu oluşabileceği tahmin ediliyor; ancak bu değer tek bir yıla değil, yıllara yayılan tasarruflara işaret ediyor. Kıyaslamak gerekirse 2025 yılında enerjide yilllik net açık 47 milyar dolara yaklaştı. Planlanan verimlilik kazimiyla birlikte cari açığın 3-5 milyar dolar aralığında kalıcı olarak daraltılması gercekci bir alt senaryo olarak one çıkmaktadir; bu rakamın GSYiH'nin yuklasik yüzde 0,3-0,5'ine karşılık geldiği düşünüldüğünde, anlamlı ancak dönüşüturucu düzey tek başına nitelendirilemez. Yatırımcıların takip etmesi gereken gerçek test, yenilenebilir enerji kurulu gücünün ne kadar hızla arttigi ve çok daha büyük bir aci olan doğal gaz ithalatının azalıp azalmayacigidir.

Büyük Tabloya Eksik Kalan Parçalar

Enerji verimliliği tek başına yeterli değil; bu noktada ekonomistler yurt içi üretim artisiyla tamamlayici politikaların önemi konusunda hem fikir. Birinci böyle tamamlayici: yerli doğal gaz üretimini artırmak. Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası'nda üretim sureci devam etmektedir; ne var ki bugüne kadar sahayın toplam üretim tavanına ulaşma tarihi defalarca revize edildi. Ikinci tamamlayici: elektrikli araç ve yerli teknolojiyle petrol ithalatini uzun vadede düşürme. Üçüncü tamamlayici: sanayide doğalgaz yerine yenilenebilir-tabanlı elektrik kullanımının yaygınlaştırılması. Bu uc unsurun biras bir arada ilerlememesi halinde enerji verimliliği yatırımlarının cari açık üzerindeki net etkisi, 2030 sonrasına ertelenebilir.

Yatırımcı İçin Fırsatlar ve Riskler

Teşvik paketi büyüklüğü ve vergi avantajlarınin genişliği açısından değerlendirildiğinde, enerji verimliliği alanı 2026-2028 dönemi için cazip bir yatırım penceresi sunuyor. Sinai yatırım maliyetlerinin yüzde 60'a kadar vergi indirimi ve yüzde 30-40 hibe desteğinden yararlanabileceği yapılar, özellikle enerjiye duyarlı sektörlerde (demir-çelik, kimya, tekstil, seramik) saldırgan geri dönüm hesaplarına izin veriyor. Risk tarafında ise iki temel belirsizlik dikkat çekiyor: kur oynakligi ve teşviklerin uygulama sürecinde yaşanabilecek büroktratik gecikmeler. Özellikle ithal ekipman içeren projelerde dolar bazlı maliyet artışı, TL tabanlı vergi indirimlerinin reel değerini aşındırabilir. Bu nedenle proje finansmanı yaptırılirken kur korumanın mülga bırakılmaması yatırım komitelerinin gündeminde olmalıdir.

Sonuç: Doğru Yön, Eksik Hiz

Türkiye enerji verimliliği yatırımlarında yönü doğru gösteriyor. 20 milyar dolarlık hedef, kapsayici bir teşvik mimarisi ve giderek olgunlaşan bir proje ekosistemi ile destekleniyor. Ancak mevcut enerjide 47 milyar dolarlık yıllık dış açığı kapat manin yolu sadece verimlilikten geçer bir yol değil. Yenilenebilir enerji kapasitesinin hızlandırılması, sanayi altyapısının dusonuksuz doğal gaz kullanımı yerine elektrifikasyona taşınması ve yerli üretimin katma değerli ürünlere kaydırılması gibi çok katmanlı bir strateji gerektiriyor. Enerji verimliliği bu stratejinin kritik ama tek başı ele alındığında kismi kalan bir parçası. Holdingler ve kurumsal yaticirimcilar için mesaj ac: teşvik alanı erken girenler için gerçek bir maliyet avantajı sunuyor. Cari açığa katkisi ise yıllar içinde birikmeli takip edilmeyi gerektiren, kiisa vadede kolay okunmayan bir değişken olmaya devam edecek.

■ MİZAN HABER